Geçen hafta bir okurumdan kısa bir e-posta aldım. Banka ekstresini satır satır incelemiş ve şaşırmış: Her ay düzenli olarak ödediği tam on bir ayrı abonelik varmış. İkisini hiç kullanmadığını, üçünün varlığını ise çoktan unuttuğunu yazıyordu. "Hiçbiri tek başına büyük para değil," diyordu, "ama hepsi bir araya gelince bir haftalık market alışverişine denk geliyor."
Bu e-posta bana, hane ekonomisinde son on yılın belki de en sinsi değişimini hatırlattı. Eskiden harcamalarımızı kasada, elimizden çıkan banknotla hissederdik. Bugün ise paranın önemli bir kısmı biz farkına bile varmadan, ayın belirli bir gününde, otomatik olarak hesabımızdan çekiliyor. Dizi platformu, müzik uygulaması, bulut depolama, spor salonu, bir haber sitesi, bir dil uygulaması, telefonun ek paketi... Her biri makul, her biri "ayda bir kahve parası". Sorun da tam burada başlıyor.
Küçük rakamların büyük toplamı
İktisatçılar buna "zihinsel muhasebe" der. İnsan zihni harcamaları ayrı kutulara koyar ve küçük, düzenli ödemeleri neredeyse hiç sorgulamaz. Şirketler de bunu çok iyi bilir. Ücretsiz deneme süresinin sonunda kendiliğinden başlayan ödemeler, iptal düğmesinin menülerin derinliklerine gizlenmesi, yıllık pakette "kazandığınız" indirimin büyük puntolarla vurgulanması tesadüf değildir. Tüketicinin unutkanlığı, bu modelin sessiz ortağıdır.
Elbette abonelik ekonomisinin iyi tarafları da var. Bir filmi tek tek satın almak yerine geniş bir arşive erişmek, yazılımın her yıl yenisini almak yerine güncel kalmasını sağlamak gerçek bir kolaylık. Mesele bu modeli toptan reddetmek değil; onun bizim adımıza karar vermesine izin vermemek.
Hane bütçesinde asıl tehlike büyük harcamalar değil, artık fark etmediğimiz küçük harcamalardır.
Benim gözlemim şu: Ailelerin çoğu kira, fatura ya da okul masrafı gibi büyük kalemlerde son derece dikkatli. Bir buzdolabı alırken üç mağaza gezip fiyat karşılaştırıyoruz. Ama telefonumuzdaki uygulamaların bize her ay neye mal olduğunu çoğu zaman söyleyemiyoruz. Bu, bireysel bir dikkatsizlikten çok sistemin tasarımıyla ilgili bir durum.
Bu yüzden düzenleyicilerin de bu tabloya bakması gerekiyor. Bazı ülkelerde aboneliği iptal etmenin, başlatmak kadar kolay olmasını şart koşan kurallar tartışılıyor. Deneme süresi bitmeden önce açık bir hatırlatma gönderilmesi, yıllık yenilemeden önce tüketicinin ayrıca bilgilendirilmesi gibi basit adımlar bile büyük fark yaratabilir. Bu, piyasaya müdahale değil; şeffaflığın asgari şartıdır.
Bir de işin aile içi boyutu var. Çoğu evde abonelikler farklı kişilerin adına, farklı kartlarla açılıyor. Biri dizi platformunu başlatıyor, diğeri müzik uygulamasını, çocuklar da oyun içi üyelikleri. Kimse resmin tamamını görmüyor. Ayda bir kez sofrada oturup bu listeyi birlikte konuşmak, bütçe kadar aile içi iletişime de iyi gelebilir. Paranın nereye gittiğini bilmek, kimseyi suçlamak için değil, ortak kararlar verebilmek için gerekli.
Okurumun e-postası şu cümleyle bitiyordu: "Bu ay dört aboneliği kapattım; hiçbirinin eksikliğini hissetmedim." Sanırım bu cümle, hepimizin ekstresinde saklı duran bir soruyu gün yüzüne çıkarıyor: Gerçekten kullandığımız şey için mi ödüyoruz, yoksa yalnızca iptal etmeyi unuttuğumuz için mi?